مذاکرات سال ۲۰۲۲؛ فریب مسکو
تنها ۴ روز پس از آغاز جنگ در اوکراین، دیدار نمایندگان دو طرف، آغاز مذاکرات صلح را کلید زد. چندین دور مذاکره به میزبانی بلاروس و در نهایت ترکیه برگزار شد. در این برهه نیروهای مسلح روسیه در ۳۱ کیلومتری کیف پایتخت اوکراین، قرار داشتند و به دنبال طرح محاصرهی کامل این شهر بودند. تا صبح نهم اردیبهشت ۱۴۰۰ (۲۹مارس ۲۰۲۲)، تیمهای مذاکره کننده به پیشنویسی دستیافتند و پیشرفتهایی در دستیابی به یک توافق بزرگ برای پایان جنگ حاصل شد.[1] در حالی که تصور میشد توافق بزرگ در دسترس است اما همچنان نقاط اختلاف اصلی حل نشده بود؛ نقاطی که تا به امروز محل نزاع تیمهای مذاکراتی است.
نهم اردیبهشت ۱۴۰۰ (۲۹مارس ۲۰۲۲)، نیروهای روسی بزرگترین اشتباه خود در طول جنگ اوکراین را مرتکب شدند؛ وزارت دفاع روسیه اعلام کرد حملات خود به کیف را کاهش میدهد.[2] به نظر میرسد روسیه با تصور این که مذاکرات به نتیجهی مثبتی خواهد رسید و توافق حاصل خواهد شد، میدان نبرد را رها کرده است و تمرکز خوشبینانهای بر روی مذاکرات شکل گرفت. نگاهی که ناشی از غرور بدون پشتوانهی مقامات روس از شرایط میدان نبرد بود؛ حال آن که اوکراین به سرعت در حال احیای توان مقاومت خود بود.
یک هفته بعد، در روز ۱۸فروردین ۱۴۰۱ (۷ آوریل)، هنگامی که تیمهای مذاکره کننده برای دور دیگری از مذاکرات با یکدیگر ملاقات کردند، تیم روسیه متوجه شد که پیشنویس طرف اوکراینی تغییر کرده و عقبگردی در مذاکرات به وجود آمده است. در واقع اوکراین از غفلت روسیه در طول مذاکرات استفاده کرد و به بازسازی توان دفاعی و نظامی خود پرداخت. سپس با استفاده از ضدحملهای به مواضع تثبیت نشدهی روسیه، توانست شرایط میدان نبرد را به سود خود متحول کند. هرچند روسیه تلاش کرد با استفاده از عنوان «عقبنشینی»، شکست خود در فتح کیف را بپوشاند، اما در واقع به دلیل فشار اوکراین چارهای جز عقبنشینی نداشته است. در این نقطه موضوع اصلی عدم تثبیت مواضع از سوی روسیه نیست؛ بلکه آماده شدن اوکراین برای تداوم جنگ در قالب ضد حمله در طول مذاکرات است.
بازسازی اوکراین در دوران مذاکره
هم گام با مذاکرات سال ۲۰۲۲، حمایتهای تسلیحاتی غرب از اوکراین در تداوم بود؛ در این دوره کشورهایی نظیر آلمان[3] و نهادهایی نظیر اتحادیه اروپا[4] ارسال تسلیحات به اوکراین را آغاز نمودند. همچنین آمریکا در تاریخهای ۲۱ اسفند و ۲۵ اسفند (۱۲ و ۱۶ مارس) که همزمان با مثبتترین فضای مذاکراتی بوده است، از ارسال کمکهای امنیتی و تسلیحاتی به ارزش ۲۰۰ میلیون و ۸۰۰ میلیون دلار خبر داد.[5] این تنها بخشی از کمکهای تسلیحاتی غرب در دوران مذاکرات روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ است. بدین ترتیب شواهد نشان میدهد اوکراین با پشتیبانی غرب در حال بازسازی توان نظامی و آمادهسازی برای ضدحملهای گسترده علیه پیشروی روسها بوده است. تجربیات بالا به روسیه نشان داد دشمن از کاهش سطح پویش نظامی روسیه در جهت بازپسگیری توان نظامی خود و عقبراندن نیروهای مسلح روسی استفاده خواهد کرد.
مذاکرات ۲۰۲۵ و دوگانهی آتشبس-صلح
با بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید، به نظر میرسید با توجه به روابط نزدیک میان پوتین و ترامپ فضای مذاکراتی مناسبی برای مذاکرات مهیا شده است. به خصوص که ترامپ و اطرافیان آن انتقادات جدی به عملکرد دولت بایدن و کمکهای بلاعوض آمریکا به اوکراین داشته است. با این حال فضای مذاکراتی درگیر یک دوگانهی سیاسی شد. دوگانهای که ناشی از تجربهی روسیه در سال ۲۰۲۲ بوده است.
در سال ۲۰۲۵ موضع مشترکی که آمریکا، شرکای اروپایی و اوکراین برای از سرگیری مذاکرات با روسیه اتخاذ میکردند، «اول آتشبس، بعد مذاکره» بود. این موضع از سوی «کیتکلاگ»[6] فرستادهی ویژهی ترامپ در امور روسیه-اوکراین به طور آشکاری بیان شد.[7] رهبران اروپایی نیز بر این موضوع تاکید داشتند و بر «آتشبس بدون قید و شرط» در جبههی نبرد برای آغاز مذاکرات، تاکید کردهاند.[8] اوکراین نیز در این بازی قرار گرفت و تاکید کرد بدون برقراری آتشبس، حاضر به مذاکره با روسیه نخواهد بود.[9]
راهبرد روسیه برای پیشبرد همزمان و جنگ و مذاکره
تجربهی مذاکرات ۲۰۲۲ برای روسیه تبدیل به درسی برای مذاکرات در سال ۲۰۲۵ شد و مسکو بر «تداوم جنگ، همزمان با تداوم مذاکرات» تاکید کرد؛ در واکنش به اصرار طرف غربی بر «اول آتشبس، بعد مذاکره»، کرملین به این درخواستها اعتنایی نکرد و بر «صلح پایدار» و بر توافق بر سر حلوفصل ریشهای موضوع و سپس توقف جنگ اصرار میکرد.[10] این موضوع در پیام «ولادیمیر پوتین» رئیس جمهور روسیه، پیش از آغاز دور نخست مذاکرات استانبول-۲۰۲۵ میان روسیه و اوکراین مشهود است.
در این نقطه هدف مسکو جلوگیری از بازیابی توان دشمن در هنگام مذاکرات است. «لاوروف» وزیر امورخارجهی روسیه، در اظهاراتی پیرامون پیشنهاد ترامپ برای برقراری آتشبس ۳۰ روزه و سپس آغاز مذاکرات روسیه و اوکراین، پاسخ پوتین را اینگونه نقل کرد: [11]
«آتشبس؛ بله، اما ما میخواهیم تضمینهایی داشته باشیم که آتشبس دوباره برای تقویت نیروهای نظامی اوکراین استفاده نشود و حمایت تسلیحاتی متوقف شود.»
این موضوع در مصاحبه لاوروف وزیر امور خارجه روسیه، با شبکه «CBS» نیز مشهود است.[12] لاوروف معتقد است این موضع، نتیجهی درسهایی است که روسیه از توافقات پیشین با اوکراین به دست آورده و اوکراین به تعهدات خود عمل نمیکند بلکه برای پسگرفتن زمینهای از دست رفته آماده میشود. از این رو روسیه بهگونهای مذاکره نخواهد کرد که دشمن بتواند توان خود را بازیابی کند.
بهزعم مقامات روسی توقف جنگ حتی به مدت ۳۰ روز، منجر به احیای توانایی اوکراین از سوی غرب خواهد شد. همچنین مقامات سیاسی و نظامی روسیه بر این تاکید داشتند که حتی در آتشبسهای ۲ الی ۳ روزهای که از سوی روسیه اعلام شده است، تحرکات اساسی نیروهای اوکراینی را مورد هدف قرار دادهاند، تا از بازیابی توان نیروهای دشمن جلوگیری نمایند. از این رو پیششرط روسیه برای آغاز مذاکرات، توقف کمکهای تسلیحاتی به اوکراین بود. همچنین مسکو میخواست اطمینان حاصلکند که نیروهای مسلح اوکراین از فرصت آتشبس برای احیای توان خود استفاده نخواهند کرد.
عقبنشینی آمریکا و پیشروی روسیه در مذاکرات
هرچند بخش مهمی از رویکرد مذاکراتی روسیه با هدف، جلوگیری از تجربهی تلخ سال ۲۰۲۲ بوده است، اما آوردهی راهبردی قابل توجهی را برای مسکو به ارمغان آورد. این دستاورد در واقع عقبنشینی طرف آمریکایی در برابر خواستههای روسیه و افزایش فشارهای آمریکا بر اوکراین بوده است. ۲۸ آبان ۱۴۰۴ (۱۹ نوامبر ۲۰۲۵) دونالد ترامپ از طرحی ۲۸ مادهای رونمایی کرد.[13] این طرح که به عنوان پیشنهاد آمریکا برای پایان جنگ اوکراین مطرح شد در واقع تامینکنندهی بخش قابل توجهی از مواضع روسیه بود. عدم پذیرش عضویت اوکراین در ناتو، درج شدن عدم پیوستن اوکراین به ناتو در قانون اساسی این کشور، لغو تحریمهای روسیه، کاهش تعداد نیروهای نظامی اوکراین، تبدیل اوکراین به یک کشور غیر هستهای، به رسمیت شناخته شدن حقوق روستبارهای اوکراین و پذیرش الحاق سرزمینهای «لوهانسک» و «دونتسک» به روسیه بخشی از این طرح ۲۸ مادهای بوده است. در نتیجه راهبرد مذاکراتی مسکو پس از گذشت بیش از شش ماه توانست دستاورد قابل توجهی را در میز مذاکره بدست آورد و مهمترین حامی اوکراین را دچار تغییر مواضع نماید.
بایدهایی برای ایران
تجربه روسیه در روند مذاکرات روسیه – اوکراین بسیار حائز اهمیت است. به طور مشابهی روسیه به طرفهای اوکراینی و غربی اعتماد نداشته و این موضوع را ناشی از تجربیات مذاکراتی پیشین و اجرای توافقات با این دو میداند؛ به خصوص تجربهی مذاکراتی و آتشبس یکجانبه در سال ۲۰۲۲ در این امر دخیل بوده است. از این رو روسیه آغاز مذاکره را به معنی توقف جنگ نمیداند و برای توقف جنگ یا آتشبس نیز شرایط جداگانهای را در نظر میگیرد.
در مذاکرات آتشبس مسکو تلاش نموده دستیابی به آتشبس را همراه با قیودی محکم و مراحل بعد از آن را تا جای ممکن شفاف سازد. مسکو در بخش سوم پیشنهاد خود زمانبندی دقیق اجرای تفاهمنامه و توافقات را مشخص و گامهای طرف مقابل را بهدقت تعیین کرده است. ایران نیز بایستی در قبال تجربههای گذشتهی خود گامهای شفاف و زمانبندی شده را در متن توافق احتمالی لحاظ نماید. نکتهی اصلی در پس این تجربه عدم اعتماد به آتشبس پیشنهادی دشمن و دقت لازم بر روی بازسازی توانایی نظامی و مالی آن در سطح منطقه است.
ایران نیز سالها با حسننیت و با رویکردی سازنده در مذاکرات با طرف آمریکایی شرکت کرده است اما طرف مقابل همواره به عهد شکنی روی آورده است. دو تجاوزات اخیر که در هنگام روند مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا صورتگرفتند، نشاندهندهی غیرقابلاطمینان بودن دشمن است. از این رو تجربیات مذاکراتی مسکو در دوران آتشبس برای ایران درخور توجه است.
منابع
[1] رویترز: اوکراین در مذاکرات با روسیه، در ازای تضمینهای امنیتی به سبک ناتو، بیطرفی خود را پیشنهاد داد. – 29 مارس 2022
[2] سیانان: روسیه میگوید حملات نظامی به کیف و چرنیهیف را «به شدت کاهش خواهد داد» – 29 مارس 2022
[3] پالیتیکو: آلمان در یک تغییر تاریخی در کمکهای نظامی، به اوکراین سلاح ارسال میکند. 26 فوریه 2022
https://www.politico.eu/article/ukraine-war-russia-germany-still-blocking-arms-supplies/
[4] پولتیکو: اتحادیه اروپا در اقدامی «نقطهای» با اعطای ۵۰۰ میلیون یورو سلاح و کمک به ارتش اوکراین موافقت کرد. 27 فوریه 2022
https://www.politico.eu/article/eu-ukraine-russia-funding-weapons-budget-military-aid/
[5] وزارت جنگ آمریکا: برگه اطلاعات مربوط به کمکهای امنیتی ایالات متحده به اوکراین (جمعبندی) تا ۲۱ آوریل ۲۰۲۲
[6] Keith_Kellogg
[7] گاردین: فرستاده ترامپ پس از پیشنهاد مذاکرات صلح پوتین گفت: «اول آتشبس، بعد مذاکره» – 11 می 2025
[8] رهبران اروپایی به پوتین گفتند که یا با آتشبس در اوکراین موافقت کند یا با تحریمهای جدید روبرو شود. – 9 مه 2025
[9] بیبیسی: زلنسکی: اوکراین تنها در صورت توافق آتشبس آماده دیدار با روسیه است. – 11 مه 2025
https://www.bbc.com/news/articles/ce821nl3251o
[10] کنفرانس مطبوعاتی پوتین در تاریخ 21 اردیبهشت 1404
http://en.kremlin.ru/events/president/news/76899
[11] وزیر امور خارجه روسیه: پوتین با پیشنهاد آتشبس ترامپ موافقت کرد، اما بر دو شرط اصرار دارد.
https://newsukraine.rbc.ua/news/putin-agrees-to-trump-s-ceasefire-proposal-1745781461.html
[12] مصاحبه سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه با شبکه سیبیاس
https://mid.ru/en/foreign_policy/rso/2011803/
[13] سیانان: طرح صلح ۲۸ مادهای ترامپ برای اوکراین مستلزم واگذاری زمین و کاهش حضور نظامی است. – 21 نوامبر 2025
https://edition.cnn.com/2025/11/20/politics/ukraine-russia-trump-peace-proposal
