رابطه‌ی ایران و روسیه، بستری برای ارتقاء جایگاه جهانی ایران

مقدمه

با سقوط بیش از پیش قدرت آمریکا و غرب، خلأ قدرت در نظام بین‌الملل رشد پیدا می‌کند. در این زمان بازیگران نوظهور فرصت بیشتری برای پر کردن خلأ قدرت دارند. در واقع هر چه این کشورها مقیاس خود در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی، نظامی و فرهنگی را افزایش ‌دهند و همچنین در معادلات و مراودات جهانی اثرگذارتر عمل ‌کنند، جایگاه بالاتری در نگاه دیگر کشورها بدست می‌آورند. در همین راستا، وزن و جایگاه این بازیگران در نگاه قدرت‌های بزرگ نیز افزایش خواهد یافت و قدرت‌های بزرگ برای شکل‌گیری همکاری‌های راهبردی، اشتیاق بیشتری از خود نشان خواهند داد.

به این واسطه ایران به عنوان یک بازیگر مستعد می‌تواند نقش پر رنگی به عنوان یک قدرت جهانی ایفا کند. این مهم می‌تواند به طوری موثر از طریق دو اقدام محقق شود؛ نخست اثرگذاری ایران بر منافع دیگر بازیگران و دوم از طریق افزایش تعاملات دوجانبه با قدرت‌های نوظهور که در نظم بین‌المللی اثرگذار هستند. برای رسیدن ایران به این هدف، بستری به وجود آمده؛ تلاش‌های مسکو و تهران برای گسترش همکاری، زیرساختی در خدمت ایران شده تا نقش پررنگی در مسائل جهانی ایفا کند.

در دهه‌های اخیر، نظم بین‌المللی شاهد تحولات بنیادینی بوده است. افول نسبی قدرت آمریکا و غرب، فضایی جدید برای ظهور بازیگران نوظهور ایجاد می‌کند. این افول، که خود را در قالب چالش‌های اقتصادی، کاهش اعتبار جهانی و ناتوانی در مدیریت یکجانبه بحران‌های بین‌المللی نشان داده، پایان دوران تک ‌قطبی را رقم زده و جهان را به سمت یک نظام نوین سوق می‌دهد. در این بستر، کشورهای قدرتمند و مستعد منطقه‌ای فرصت یافته‌اند تا با بهره‌گیری از خلأهای قدرت، نقش و نفوذ خود را در صحنه جهانی گسترش دهند.

روسیه به عنوان یکی از قدرت‌های اصلی در حال ظهور، با سیاست خارجی فعال و رویکرد ضد نظم غربی، به دنبال دستیابی و تثبیت جایگاه خود به عنوان یک قطب مستقل است. در پنجم اکتبر سال 2023، پوتین در نشست باشگاه گفت‌وگوهای والدای خطاب به اندیشمندان روسی گفت:

«ما با تمام انرژی و حسن نیت خود، در فرآیند ساختن یک نظم جهانی جدید، به اعتقاد خودمان، عادلانه‌تر، مشارکت کردیم. خوشبختانه، کشور ما قادر است سهم قابل توجهی در این فرآیند داشته باشد، زیرا ما چیزهای زیادی برای ارائه به دوستان، شرکا و کل جهان داریم.»[1]

این کشور با بهره‌گیری از توانمندی‌های اقتصادی، قابلیت‌های نظامی و نفوذ دیپلماتیک، به دنبال ایجاد ائتلاف‌هایی است که بتواند تعادل قدرت را تغییر دهد. در این میان، جمهوری اسلامی ایران با موقعیت ژئوپلیتیک منحصربه‌فرد، جمعیت قابل ملاحظه و تجربه نظامی موفق در برابر فشارهای غربی، یکی از مهم‌ترین شرکای بالقوه روسیه به شمار می‌رود. در واقع تحولات اخیر در منطقه‌ی غرب‌آسیا موجب شده ایران به عنوان قدرتی نوظهور در دیدگاه دیگر ملت‌ها مورد توجه قرار گیرد.[2]

همکاری راهبردی ایران و روسیه نه تنها یک اتحاد تاکتیکی موقتی، بلکه می‌تواند پایه‌ای برای تبدیل ایران به یک بازیگر جهانی باشد. این شراکت در حوزه‌های نظامی و امنیتی، انرژی، فناوری، تجارت و دیپلماسی چندجانبه، ظرفیت آن را دارد که وزن ایران را در معادلات جهانی به طور قابل توجهی افزایش دهد. از غرب‌آسیا تا شرق قاره و حتی اقیانوس هند، این همکاری می‌تواند اهرم‌های جدیدی برای نفوذ ایران ایجاد کند. گزارش حاضر با بررسی ابعاد مختلف این همکاری، به دنبال آن است که نشان دهد چگونه ایران می‌تواند از افول قدرت غرب و تقویت مناسبات با روسیه، به عنوان یک پنجره تاریخی استفاده کند و جایگاه خود را از یک قدرت منطقه‌ای به یک بازیگر مؤثر جهانی ارتقا دهد.

روسیه؛ بازیگری با پتانسیل‌های جهانی

بیش از چند قرن مسکو عنوان پایتخت امپراطوری‌های بزرگی را یدک می‌کشد. از روسیه تزاری و اتحاد جماهیر شوروی تا فدراسیون روسیه کنونی، کاخ کرملین همیشه مرکز تصمیمات راهبردی و کلان جهانی به شمار می‌رفت؛ زیرا مسکو همواره از مجموعه‌ای گسترده از ظرفیت‌ها، منابع و توانمندی‌های جهانی را در دست داشت. در دوران حاضر نیز، روسیه بازیگر قابل ملاحظه‌ای در حوزه‌های گوناگون است؛ در حوزه‌ی انرژی مسکو بازارهای جهانی گاز، نفت، فرآورده‌های نفتی، ذغال سنگ و انرژی‌هسته‌ای را تحت تاثیر سیاست‌های خود دارد.

انرژی

در حوزه‌ی گاز، پهناورترین کشور جهان، با عدد اثبات شده‌ی 63.5 تریلیون متر مکعب بزرگترین ذخایر گازی جهان را دارد.[3] این ابرتولیدکننده‌ی گاز در سال 2021، بیش از 762 میلیارد مترمکعب گاز تولید کرد و در مقام دوم تولیدکنندگان گاز جهان قرار گرفت.[4] در این راستا مسکو در سال 2021 به واسطه‌ی نزدیکی با بزرگترین بازارهای مصرف و اقتصادهای جهان نظیر چین و اتحادیه اروپا، با صدور 185 میلیارد متر مکعب، بزرگترین صادرکننده‌ی گاز جهان بود.[5] در صنعت LNG نیز روسیه با ظرفیت 32 میلیون تن چهارمین تولیدکننده‌ی بزرگ جهان شناخته می‌شود.[6]

در بازار نفت نیز مسکو یک قدرت جهانی تلقی می‌گردد. ذخایر اثبات شده‌ی این کشور در حدود 80 میلیارد بشکه است و در جایگاه نهم قرار دارد. اما در تولید، نفت مسکو جایگاه بهتری را کسب نمود؛ در سال 2025 این کشور به طور میانگین 10.5 میلیون بشکه نفت در روز تولید کرد و در جایگاه دوم جهانی قرار گرفت.[7] صنعت نفت این کشور با صادرات 4.5 میلیون بشکه‌ نفت خام، دومین صادرکننده‌ی این محصول در جهان است. همچنین در صنعت فرآورده‌های نفتی نیز این کشور یک قدرت قابل توجه جهانی در نظر گرفته می‌شود؛ ظرفیت پالایش نفت روسیه 6.9 میلیون بشکه در روز است.[8] این امر موجب شده علی‌رغم مصرف قابل توجه داخلی، این کشور در سال 2025، به طور متوسط 2.8 میلیون بشکه فرآورده‌های نفتی صادر کند.[9]

دیگر حامل انرژی یعنی زغال‌سنگ، محل نقش آفرینی جهانی مسکو به شمار می‌رود. پس از اندونزی و استرالیا، روسیه با بیش از 200 میلیون تن صادرات سالانه، در جایگاه سومین صادرکننده‌ی زغال‌سنگ قرار دارد.[10] اقتصادهای بزرگ جهانی نظیر چین، هند، ترکیه، کره و ویتنام بزرگترین واردکنندگان زغال‌سنگ از روسیه هستند و کشوری نظیر ترکیه بیش از 50 درصد وابستگی در این منبع انرژی به روسیه دارد.[11]

دیگر عرصه‌ی انرژی که کاخ کرملین در آن پرنفوذ و معتبر شناخته می‌شود، حوزه‌ای جز انرژی هسته‌ای نیست. مشارکت جهانی مسکو به شکل حضور آن در احداث و مدیریت بزرگترین نیروگاه‌های هسته‌ای در سراسر جهان نمایان می‌گردد. روس‌اتم بزرگترین ارائه‌دهنده فناوری انرژی هسته‌ای در جهان است؛ تا ۱ جولای ۲۰۲۵ این شرکت در حال ساخت ۲۷ واحد از ۶۳ واحدِ در حال ساخت در سراسر جهان بود[12] و در آن از رآکتورهای روسی استفاده می‌شود؛ این رآکتورها در کشورهایی نظیر چین، بنگلادش، ترکیه، مصر، هند، ایران، اسلواکی، ازبکستان، قزاقستان و مجارستان راه‌اندازی شده یا در حال راه‌اندازی هستند.

همچنین روس‌اتم به عنوان اصلی‌ترین بازیگر این عرصه در روسیه، سهم بزرگی از زنجیره تأمین سوخت هسته‌ای جهانی را کنترل می‌کند. مقیاس این تسلط قابل توجه است؛ روسیه تقریباً ۴6 درصد از ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم جهانی، 20 درصد از خدمات تبدیل را در اختیار دارد و به عنوان تأمین‌کننده اصلی انواع راکتور «VVER» در سراسر جهان از جمله اروپای مرکزی و شرقی فعالیت می‌کند؛ به طور خاص برای اتحادیه اروپا، آمار وابستگی قابل ملاحظه به نظر می‌رسد. در سال ۲۰۲۳، شرکت‌های خدمات رفاهی اتحادیه اروپا 23 درصد از اورانیوم خود را مستقیماً از روسیه و 21 درصد دیگر را از قزاقستان، جایی که شرکت‌های روسی از طریق شرکت اورانیوم «وان» سهام قابل توجهی در آن دارند، تأمین کردند.[13]

رهبری فناوری هسته‌ای نیز برای روسیه قابل تصور است؛ روسیه به‌عنوان رهبر جهانی در فناوری رآکتورهای سریع نوترونی شناخته می‌شود و این موقعیت را از طریق پروژه «پروریو»[14] برای بستن چرخه سوخت هسته‌ای تقویت می‌کند؛ نمونه‌های بارز آن رآکتور «BN-800» در نیروگاه «بلویارسک»[15] است که در حال بهره‌برداری تجاری قرار دارد، در کنار توسعه نیروگاه شناور «آکادمیک لومونوسف»[16] (اولین نیروگاه هسته‌ای شناور جهان) و رآکتورهای ماژولار کوچک (SMR) مبتنی بر طراحی‌هایی مانند «RITM-200»، ضمن آنکه صادرات کالاها و خدمات هسته‌ای را هدف عمده سیاستی خود قرار داده و در ساخت حدود ۲۰ رآکتور در خارج مشارکت دارد.[17]

دیگر کالاهای استراتژیک

در حوزه‌ی کالاهای اساسی، مسکو ابزارهای قابل ملاحظه‌ای در بازار جهانی غلات در دست دارد؛ در سال 2021 با 20 الی 25 درصد از صادرات گندم در رتبه‌ی نخست این محصول و با 15 درصد از صادرات جو سومین منشا صدور جهانی این محصول شد.[18] این بازیگر مهم صنعت کشاورزی، بزرگترین صادرکننده کودهای نیتروژنی و دومین و سومین تأمین‌کننده کودهای پتاسیک و فسفری در جهان است.[19] همچنین در تجارت جهانی غلاتی نظیر جو دوسر[20] و چاودار[21] نیز بازیگری مهم تلقی می‌گردد.

در میان مواد معدنی، فلزات و آلیاژها نیز مسکو سهم بسزایی در تأمین نیازهای جهانی دارد و در بازار جهانی این حوزه اثرگذاری بالایی دارد. در این راستا نیکل، پالادیوم، پلاتین، آلومینیوم، فولاد، الماس، طلا، تیتانیوم، مس، کبالت و برخی از عناصر نادر خاکی، از جمله مواردی هستند که روسیه در بازار جهانی آن‌ها دخیل است.

در صنعت نیکل، روسیه در تولید نیکل مرغوب معدنی و تصفیه‌شده، رهبر جهانی است. در سال 2022، روسیه 218700 تن نیکل معدنی و 149300 تن نیکل تصفیه‌شده تولید کرد که در هر دو مورد، پس از اندونزی و فیلیپین در معدن و چین و ژاپن در تصفیه، در رتبه سوم جهان قرار گرفت. ذخایر نیکل روسیه 7.5 میلیون تن تخمین زده شد که عنوان چهارمین تولیدکننده بزرگ نیکل در جهان را به روسی اعطا می‌کند. تولیدکننده پیشرو نیکل معدنی و تصفیه‌شده در روسیه، شرکت «نوریلسک نیکل» است که 17 درصد نیکل تصفیه شده‌ی جهان را تولید می‌کند.[22] همچنین روسیه 40 درصد از تولید جهانی پالادیوم را در اختیار دارد[23] که نقش مهمی به این قدرت جهانی می‌دهد. در پلاتین نیز مسکو با سهم 10 الی 12 درصدی برترین تولیدکننده‌ی این محصول است.[24]

ابعاد دیپلماتیک توانایی‌های مسکو

در سیاست بین‌الملل، روسیه یکی از بازیگران کلیدی و دارای نفوذ جهانی به شمار می‌رود. عضویت دائم این کشور در شورای امنیت سازمان ملل متحد، در تصمیم‌گیری‌های کلان بین‌المللی وزن و اعتبار ویژه‌ای به آن می‌بخشد. مسکو ضمن حفظ این جایگاه، در مجامع چندجانبه مهم همچون بریکس، سازمان همکاری شانگهای، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و نهادهای وابسته به سازمان ملل نیز حضور پررنگی دارد. روسیه همچنین با گسترش روابط خود با سازمان‌های منطقه‌ای و تخصصی از جمله آسه‌آن، اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج فارس، سازمان‌های قاره آفریقا، اوپک، اوپک‌پلاس، مجمع جهانی انرژی و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، توانسته شبکه‌ای گسترده از ارتباطات دیپلماتیک ایجاد کند. این تنوع و عمق تعاملات، به مسکو قدرت قابل توجهی در گفتمان‌سازی، تنظیم دستورکارهای بین‌المللی و چانه‌زنی راهبردی اعطا می‌کند.

در این راستا موارد متعددی از نفوذ و نقش‌آفرینی سیاسی مسکو وجود دارد؛ در نوامبر ۲۰۲۰ مسکو میانجی‌گری توافق آتش‌بس سه‌جانبه جنگ قره‌باغ بین ارمنستان و آذربایجان را بر عهده گرفت و نیروهای صلح‌بان خود را در منطقه مستقر کرد که جنگ را متوقف ساخت و نفوذ روسیه را در قفقاز جنوبی تثبیت نمود؛[25] از سال ۲۰۱۷ فرآیند آستانه را همراه با ترکیه و ایران راه‌اندازی کرد که مناطق کاهش تنش در سوریه ایجاد نمود و نفوذ غربی را محدود ساخت؛[26] در سال ۲۰۱۳ توافق حذف سلاح‌های شیمیایی سوریه را میانجی‌گری کرد که از حمله نظامی آمریکا جلوگیری نمود؛[27] در فوریه ۲۰۱۹ تسهیل‌کننده امضای توافق صلح خارطوم در جمهوری آفریقای مرکزی شد که تنش‌ها را کاهش داد و زمینه گسترش نفوذ امنیتی روسیه را فراهم آورد؛[28] با برگزاری اجلاس‌های روسیه-آفریقا در سوچی ۲۰۱۹ و سن‌پترزبورگ ۲۰۲۳ و حمایت از دولت‌های جدید ساحل (مالی، بورکینافاسو و نیجر) پس از خروج فرانسه، خود را به‌عنوان شریک جایگزین غرب در آفریقا مطرح کرد.[29] این موارد بخشی از نمودهای نفوذ سیاسی مسکو در قاره‌های مختلف است؛ امری که روسیه را به یک قدرت دیپلماتیک جهانی تبدیل می‌کند.

قدرت نظامی گذشته و حال

روسیه با تجربه جنگی نوین و گسترده در اوکراین، یکی از معدود ارتش‌هایی به شمار می‌رود که در مقیاس بزرگ جنگ متعارف مدرن را تجربه کرده و تاکتیک‌های خود را در زمینه جنگ فرسایشی، استفاده انبوه از توپخانه، موشک‌های کروز و عملیات ترکیبی تطبیق داده است. قدرت پهپادی آن به‌طور چشمگیری رشد کرده و تولید داخلی پهپادهای FPV و مهمات پرسه‌زن (مانند خانواده لانست، گران وشاهد) به میلیون‌ها واحد در سال می‌رسد[30] که امکان حملات روزانه هزاران فروند را فراهم می‌کند. در نظر بسیاری از کشورهای غربی و اروپایی، ارتش روسیه همچنان تهدید جدی و تهاجمی تلقی می‌شود[31]، در حالی که در جنوب جهانی و برخی کشورهای آسیایی به‌عنوان شریک عملی و تأمین‌کننده تسلیحات مقرون‌به‌صرفه دیده می‌شود.[32] از نظر فروش تسلیحات، روسیه پس از کاهش قابل‌توجه سهم خود (به حدود ۷ درصد بازار جهانی در دوره اخیر) همچنان در رتبه سوم صادرکنندگان عمده تسلیحات متعارف قرار دارد[33] و عمدتاً به هند، چین و کشورهای آفریقایی و خاورمیانه صادر می‌کند.

نیروی زمینی و هوایی روسیه با تولید بالای تانک، خودروهای زرهی و هواپیماهای جنگی، به‌همراه ذخایر عظیم، قابلیت حفظ فشار طولانی‌مدت را نگه داشته‌اند. تجربه عملیاتی در اوکراین، مهارت نیروها در مقابله با سامانه‌های دفاع هوایی پیشرفته و جنگ الکترونیک را افزایش داده و دکترین نظامی را به‌سمت استفاده گسترده‌تر از پهپاد و حملات دقیق سوق داده است.[34] بسیاری از کشورها روسیه را قدرتی می‌دانند که علیرغم خسارات، توان بازسازی و انطباق دارد و به‌عنوان جایگزین غرب در تأمین تسلیحات عمل می‌کند.[35] در مجموع، ترکیب تجربه جنگی واقعی، ظرفیت تولید انبوه پهپاد و جایگاه نسبتاً پایدار در بازار تسلیحات، روسیه را همچنان به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی نظامی متعارف جهان نگه داشته است.

همسایه‌ی شمالی؛ دروازه‌ای برای ورود ایران به معادلات نظم‌ساز

این ظرفیت‌ها دستان مسکو را برای نقش‌آفرینی جهان باز کرده است. به این علت تعامل تهران مسکو دروازه‌ای برای اثرگذاری ایران در معادلات جهانی، شکل‌دهی به معادلات جدید جهانی و افزایش وزن ایران در نگاه دیگر بازیگران خواهد بود. برخی از این مبادی اثرگذاری ایران در ادامه مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

گاز و مثلث قدرت ایران-روسیه-چین

آغاز بحران اوکراین در سال 2014، که تنش‌های سیاسی میان روسیه و غرب را آشکارتر کرد، موجب شد کاخ کرملین خطر اعمال تحریم‌های اروپایی و توقف خرید از روسیه را جدی بگیرد. به این دلیل مسکو در ایده‌ی فروش گاز به چین را به طور جدی‌تری دنبال کرد که در نهایت موجب قرارداد شکل‌گیری خط لوله‌ی «پاورآف‌سیبری-1» شد.[36] سپس در سال 2015 مسکو خط لوله‌ی خاور دور را در دستور کار قرار داد و قرارداد ساخت و توسعه‌ی آن در سال 2017 با چین نهایی شد. در همین راستا خط لوله‌ی «پاورآف‌سیبری-2» نیز در دستور کار قرار گرفت و مسکو به سمت انعقاد قرارداد با طرف چینی رفت. اما شرایط متفاوت شده بود.

جنگ اوکراین در سال 2022، موجب کاهش خرید گاز از سوی اروپا شد و روسیه با کاهش خرید گاز از سوی خریداران اروپایی روبرو شد. در این رابطه قابل ملاحظه است که در سال 2021 اروپا 157 میلیارد مترمکعب از روسیه گاز خریداری می‌کرد؛ این شاخص در سال 2025 به 18 میلیارد دلار کاهش پیدا کرد؛[37] که به معنای افت 140 میلیارد مترمکعبی در صادرات گاز روسیه است.

نمود این پدیده در تولید گاز روسیه مشاهده شد. مسکو در سال 2023 نسبت به سال 2021 بیش از 120 میلیارد مترمکعب، تولید گاز خود را کاهش داد. در سال 2021 تولید گاز روسیه 763 میلیارد مترمکعب بود اما در سال 2023 این شاخص به 643 میلیارد مترمکعب کاهش یافت. سپس مسکو توانست با افزایش صادرات (به سمت چین) و مصرف داخلی، تولید گاز را به 695 میلیارد مترمکعب در سال 2025 افزایش دهد اما به رقم پیش از جنگ برنگشت. بدین ترتیب مسکو با ظرفیت مازاد تولید گاز به میزان تقریبی 70 میلیارد مترمکعبی روبرو است.

در این فضا چین با مشاهده‌ی ظرفیت مازاد روسیه، اوضاع را برای مسکو نامناسب می‌بیند و به دنبال آن در مذاکرات خط لوله‌ی پاورآف‌سیبری-2 بر سر قیمت ایستادگی می‌کند. در جدیدترین گزارش‌ها پیرامون مذاکرات، چین از طرف روسی خواسته تا قیمت را براساس قیمت عرضه‌ی داخلی که همانا 50 دلار به ازای هزارمترمکعب است، تعیین کند.[38] این درحالی است که قرارداد فروش در خط لوله‌ی پاورآف‌سیبری-1 اعداد به مراتب بالاتری را همچون 240 دلار به ازای هر هزار مترمکعب نشان می‌دهد. [39]

در این شرایط ایران فضای مناسبی برای اثرگذاری بر این معادله دارد. طرح توافق گازی میان ایران و روسیه ‌به میزان 55 میلیارد مترمکعب[40]، پروژه‌ای است که بر روابط پکن و مسکو اثرگذار خواهد بود. این کلان پروژه علاوه بر آن که می‌تواند در رفع ناترازی داخلی ایران و تبدیل کشورمان به هاب گازی منطقه موثر باشد، موجب نقش آفرینی جهانی ایران خواهد بود. با اجرایی سازی قرارداد گاز به میزان 55 میلیارد مترمکعب، ناترازی صادراتی روسیه کاهش خواهد یافت و مسکو را از وابستگی به چین دور خواهد کرد. این موضوع موجب خواهد شد پکن جایگاه و ظرفیت و مقیاسس اثرگذاری ایران را درک کرده و نگاه بالاتری به تهران پیدا کند.

کریدور شمال-جنوب و هاب غلات

همچون صادرات انرژی، مسیرهای لجستیکی روسیه نیز از جنگ اوکراین متاثر شد. هرچند مسیرهای تجاری در غرب روسیه همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهند اما دستخوش اختلالات امنیتی شدیدی هستند، از سال 2025 مسیر دریای بالتیک و کانال مانش برای نفتکش‌های روسی ناامن شده و چندین مورد توقیف نفتکش‌های روسی از سوی کشورهایی نظیر فرانسه، انگلیس، سوئد و فنلاند گزارش شده است.[41] این وضعیت نشان دهنده‌ی خطرات روبه‌رشد برای تجارت دریایی روسیه از مسیر دریای بالتیک است.

مسیر دریای سیاه نیز راهگذر دیگری برای تجارت دریایی روسیه است. حوادث دریای سیاه در سال 2022 و هدف قرار گرفته شدن کشتی‌های فله‌بر و نفتکش در این دریا، نمود دیگری از تهدید برای تجارت دریایی روسیه است. این حوادث در طول سال‌های 2023، 2024 و 2025 نیز تداوم داشت و مجددا در سال 2026 و به خصوص در دریای آزوف اوج گرفت.[42] از سویی دیگر، جغرافیای تجارت خارجی روسیه نیز در طول سالیان اخیر به سمت شرق تغییر جهت داده و اصلی‌ترین شرکای روسیه شامل کشورهایی نظیر چین، هند، ترکیه، آسه‌آن و امارات می‌گردد و روسیه سعی دارد تجارت خود با آسیا و جنوب جهانی را گسترش دهد.

به همین ترتیب نقش غیرغربی‌ها در تجارت خارجی روسیه افزایش یافته است به شکلی که در سال 2024، بازیگرانی نظیر کشورهای اتحادیه اروپا، کره‌جنوبی، ژاپنف آمریکا، سوئیس و انگلیس در مجموع 14.75 درصد از کل تجارت خارجی روسیه را به خود اختصاص داده‌اند.

این موضوع موجب شده روسیه گسترش کریدورهای تجاری به سمت این بازارها را در دستور کار خود قرار دهد و کریدور شرقی-غربی در داخل روسیه، کریدور شمال-جنوب به سمت خلیج فارس و اقیانوس هند و کریدور قطب شمال به سوی اقیانوس آرام را دنبال نماید. از میان این سه کریدور، مسیر قطب شمال به دلیل یخ‌بندان تنها از اواخر فصل بهار و فصل تابستان قابل بهره‌برداری جدی است. در واقع طول استفاده‌ی مفید از آن از ماه جولای تا نوامبر است.[43] مسیر شرقی-غربی نیز به چین منتهی می‌شود و تجارت خارجی روسیه را به چین وابسته خواهد کرد. در این نقطه کریدور شمال-جنوب با عبور از ایران از وابستگی مسکو به چین خواهد کاست و دسترسی روسیه به غرب‌آسیا، شبهه قاره‌ی هند، شرق اروپا و جنوب آسیا را به دنبال خواهد داشت. این مسیر مورد حمایت مقامات روسی نیز است. ولادیمیر پوتین در نوامبر 2017 حمایت خود را از پروژه‌های ایران در قالب این کریدور اعلام کرده است؛ رئیس جمهور روسیه گفت:

«ما از برنامه های ایران برای آغاز ساخت آخرین بخش از مسیر غرب خزر – خط ریلی رشت – آستارا حمایت می کنیم. اجرای این پروژه امکان ساماندهی ترانزیت موثرتر و کاهش هزینه های تحویل را فراهم می کند.»[44]

در سال 2023 نیز پوتین در جمع اتحادیه صنعتگران و کارآفرینان روسیه حمایت روسیه و دیگر اعضای ان را مورد اشاره قرار می‌دهد:

« کریدور شمال-جنوب فرصت دیگری برای گسترش جریان محموله به شرق است. چرا؟ زیرا از سن پترزبورگ درست از داغستان، آذربایجان، ایران و سپس به بنادر خلیج فارس می رود و از آنجا هم به خاورمیانه و هم به خاور دور و هم به آسیا و اقیانوسیه می رود. این شامل ایران، سپس هند و چین و کل منطقه جنوب شرقی می شود. […] … ما از این پروژه حمایت می کنیم، ایران از این پروژه حمایت می کند و آذربایجان از این پروژه حمایت می کند.»[45]

میخائیل میشوستینف نخست وزیر روسیه نیز از جمله دیگر مقامات عالی رتبه‌ی مسکو است که از این کریدور حمایت کرده است. در واقع میشوستین اشاره می‌کند که با توجه به تغییر مسیر تجاری روسیه به سوی شرق، کریدورهایی نظیر شمال-جنوب اهمیت می‌یابند:

« با توجه به تغییر مسیر عرضه کالا و همکاری نزدیک تجاری و اقتصادی با چین و سایر کشورهای آسیا-اقیانوسیه، ایجاد زنجیره های حمل و نقل و لجستیک در جهت شرق و همچنین کریدور حمل و نقل بین المللی شمال-جنوب ضروری است.»[46]

کریدور شمال-جنوب علاوه بر آورده‌های ترانزیتی، ایران را در زنجیره‌ی تأمین جهانی قرار می‌دهد و نقاط گوناگون جهانی را به یکدیگر متصل خواهد کرد. این کریدور که رهبری آن در دستان ایران و روسیه قرار دارد، علاوه بر افزایش وزن اقتصادی و ژئوپلیتیکی ایران، مقیاس اقتصادی آن را افزایش داده و معادلات جدیدی را شکل می‌دهد. این عوامل موجب افزایش وزن ایران در نگاه بازیگران بزرگی نظیر چین و اثرگذاری تهران بر وابستگی کشورها به زیرساخت‌های حمل‌ونقل چینی همچون پروژه‌ی جاده‌ی ابریشم، خواهد بود.

در راستای کریدور شمال-جنوب یکی از ایده‌های مطرح شده، هاب کود و غلات است. این پروژه به واردات غلاتی نظیر گندم و کودهای شیمیایی روسیه به ایران، فرآوری آن در داخل کشور و صادرات این محصولات به بازارهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای اشاره دارد. در این طرح راهبردی، ایران به بازگیری در در حوزه‌ی بازارهای جهانی غلات تبدیل می‌گردد و ابزاری برای نقش آفرینی ایران در این بازار مهم جهانی به وجود خواهد آمد.

بازیگری نظامی-امنیتی ایران در عرصه‌ای جهانی

جنگ تحمیلی سوم یکی از نمودهای بارز توانایی ایران برای به چالش کشیدن بازیگران جهانی در حوزه امنیتی بود. با این حال این موضوع تنها به جنگ‌های تحمیلی اخیر محدود نمی‌گردد. جنگ اوکراین و ظهور پهپادهای کلاس شاهد یکی از نمادهای توانایی ایران در حوزه‌های نظامی و امنیتی است. این در حالی است که پیش از این جنگ روسیه به عنوان ابرقدرت تسلیحاتی و نظامی شناخته می‌شد اما تسلیحات و فناوری ایرانی توانست به مسکو برای اجرای سیاست‌های نظامی در اوکراین کمک ویژه‌ای نماید.

پهپاد شاهد، نمونه‌ای از توانمندی‌های نظامی ایران است، امری که به طور موثری در عرصه‌ی بین‌الملل نگاه‌ها به توانمندی‌های نظامی ایران را دگرگون ساخت و ایران را به قدرت در حوزه‌ی تسلیحاتی تبدیل کرد. در این راستا با توجه به بروز و ظهور فناوری‌های نوظهور تسلیحاتی و نمایان شدن ضعف‌های روسیه که به عنوان قدرت نظامی شناخته می‌شود، همکاری‌های نظامی ایران و روسیه به خصوص در قالب فروش تسلیحات و فناوری‌های نظامی ایرانی به این بازیگر مهم، بیش از پیش اهمیت و جایگاه ایران را در این حوزه نمایان خواهد کرد. به طریق اولی این موضوع در نگاه چین نیز موثر خواهد و با افزایش وزن نظامی و امنیتی ایران در نگاه چین، پکن بیش از پیش به همکاری نظامی در سطوح بالا ترقیب خواهد شد.

در راستای تشدید تنش‌های دریایی مسکو در مناطق غربی، روسیه با چالش‌های ویژه‌ای در حوزه‌ی آبراهه‌های بین‌المللی روبرو خواهد شد. از سویی دیگر با توجه به وابستگی درآمدهای این کشور به صادرات کالاهای استراتژیک نظیر نفت، LNG و غلات، مسکو نیازمند تامین امنیت آبراهه‌های بین‌المللی است. اما مسکو به خوبی می‌داند که به طور تاریخی در این حوزه دارای ضعف‌های اساسی است. این امر فضای مناسبی را برای جلب همکاری و هم‌افزایی توانایی‌های دریایی قدرت‌های مستقل و دوست روسیه ایجاد می‌کند. در این زمینه ایران ظرفیت مناسبی برای گسترش و تدوین ساختار همکاری دریایی با روسیه را دارد که بدون شک موجب افزایش نقش ایران در مناطق حساس حمل‌ونقل دریایی خواهد بود. بدون شک این موضوع بستری برای نقش آفرینی نظامی ایران در نظم نوین جهانی خواهد بود و بازیگرانی نظیر چین که بخش قابل توجهی از اقتصاد آن به تجارت خارجی و به خصوص تجارت دریایی وابسته است را به خود جلب خواهد کرد.

ثبات روابط تهران-مسکو؛ الگویی برای شراکت‌های قابل پیش‌بینی با ایران

در تاریخ روابط بین‌الملل توسعه‌ی روابط دو کشور در سطوج گوناگون و تعمیق آن همواره نیازمند اعتماد متقابل طرفین بود؛ درواقع چه برای قدرت کوچک‌تر و چه قدرت‌های بزرگ باثبات بودن اهمیت بسیار ویژه‌ای داشته چرا که شکل‌گیری همکاری‌های راهبردی و بلند مدت صرف هزینه‌های هنگفت، سرمایه‌گذاری‌های گسترده و تمرکز و توجه خاصی را از سو دولت‌ها  می‌طلبد. در دوران کنونی با توجه به رفتارهای بی‌ثبات و تهاجمی آمریکا که براساس صرفا منافع این کشور و مبتنی بر تصمیمات شخصی حکام آن صورت می‌گیرد، نگرانی‌های ویژه‌ای را برای کشورها و حتی شرکای آن ایجاد کرده است.[47] به این علت در فضای تغییر نظم قدرت‌های نوظهور اگر خواهان جلب نگاه دیگر کشورها و به خصوص دیگر قدرت‌های بزرگ هستند، می‌بایستی تصویر یک شریک قابل اعتماد، باثبات و عقلانی از خود بروز دهند.

در این راستا قدرت‌های نوظهور نیازمند استقلال در روابط خود هستند؛ به طور مثال روابط ایران و روسیه می‌بایستی مستقل از روابط ایران و غرب باشد و اگر روزی تهران و طرف‌های غربی به تفاهمی برای گسترش همکاری دست یافتند این امر نباید بر پیشبرد روابط تهران و مسکو اثر گذار باشد و به طور ناگهانی همکاری‌های ایران و روسیه را تحت‌الشعاع قرار دهد چرا که موجب بی‌اعتمادی عمیق مسکو به تهران خواهد شد و به طور شکل معکوس آن نیز قابل تصور است.

در نتیجه ثبات رفتاری، اعتماد، بازیگری عقلایی و استقلال تصمیم‌گیری در دوران حاضر مورد اهمیت خواهد بود.  این موضوع به خصوص برای بازیگران بزرگ حائز اهمیت خواهد بود تا آنان را به سمت یک همکاری راهبردی مشتاق سازد. در این نقطه روابط روسیه و ایران تبدیل به شاخصی برای سیاست‌مداران بزرگ جهانی خواهد بود. هراندازه تهران همکاری با مسکو را مستقل، پایدار و جدا از وضعیت ایران و غرب نگه‌دارد، قدرت‌هایی نظیر چین به پایداری تصمیمات تهران با اطمینان بیشتری می‌نگرند. همچنین به همان اندازه که تهران و مسکو به سوی اجرای پروژه‌ها و همکاری‌های عمیق و راهبردی پیش‌ بروند، جهان بیشتر درمی‌یابد که ایران آمادگی کامل برای انعقاد توافق‌های راهبردی و عملیاتی‌کردن آن‌ها را دارد. بدین ترتیب روابط پایتخت‌های ایران و روسیه به نمونه‌ای شفاف و الهام‌بخش برای بازیگران جهانی بدل خواهد شد.

جمع‌بندی

پتانسیل‌های جهانی روسیه این کشور را تبدیل به بازیگری جهانی کرده است؛ در اقتصاد، سیاست و امور نظامی و امنیتی مسکو دستان بازی دارد. این موضوع در کنار همسایگی روسیه و چین موجب شده دو کشور به سمت همکاری‌های راهبردی و کلان حرکت کنند. نمود این امر قراردادهای انرژی کلان، پروژه‌های لجستیکی کلان و چند وجهی، زیرساخت‌های مالی با قابلیت‌های فراملی و دیگر همکاری‌های بزرگ است. در این میان ایران با شکل‌دهی همکاری‌های راهبردی مشابه می‌تواند بر معادلات کلان میان دو کشور اثر گذاشته و نقش جهانی خود را ارتقا بخشد.

با اوج‌گیری شتابان چین در نظم بین‌المللی که با افزایش اهمیت آن در میان مردم، نخبگان و تصمیم‌گیران ایرانیف همراه است، تهران به دنبال همکاری‌های راهبردی با چین است. این موضوع به افزایش جایگاه، مقیاس و اثرگذاری ایران در نگاه چین و معادلات جهانی نیاز دارد. از این رو تهران می‌تواند با نقش آفرینی در معادلات جهانی بر معادلات کلان پکن نیز مهم تلقی گردد. در این بین مسکو ضلع دیگر مثلث روابط این سه قدرت است.

در واقع هدف اصلی از همکاری ایران و روسیه افزایش جایگاه، توانایی‌ها و نقش‌آفرینی‌های ایران در سطح نظم بین‌المللی است؛ در پیوست این موضوع، موجب جلب نگاه چین به ایران به مثابه یک بازیگر جهانی خواهد بود و در نگاه پکن حل و فصل مسائل جهانی و ایجاد معادلات نوین بدون در نظر گرفتن ایران میسر نخواهد بود.

منابع

[1] اظهارات پوتین در جلسه باشگاه بحث والدای – 5 اکتبر 2023

http://kremlin.ru/events/president/news/72444

[2] چگونه جنگ آمریکا، ایران را به عنوان هژمون جدید خلیج فارس معرفی کرد – 22 ژوئن 2026

https://asiatimes.com/2026/06/how-americas-war-crowned-iran-as-the-gulfs-new-hegemon/

[3] روسیه نقش بیشتری برای گاز خود در بازار جهانی می‌بیند – 16 اکتبر 2025

https://www.energyintel.com/00000199-e706-dd61-abb9-ef9f66d40000

[4] گزارش آژانس بین‌المللی انرژی درمورد روسیه – 20218

https://www.iea.org/countries/russia

[5] اداره اطلاعات انرژی آمریکا: اروپا مقصد اصلی صادرات انرژی روسیه است. – 20 دسامبر 2022

https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=55021

[6] روسیه در سال ۲۰۲۵، ۳۲ میلیون تن گاز طبیعی مایع (LNG) تولید کرد. – 27 ژانویه 2026

https://www.enerdata.net/publications/daily-energy-news/russia-produced-32-mt-lng-and-440-mt-coal-2025.html

[7] گزارش «وردمترز» از نفت روسیه

https://www.worldometers.info/oil/russia-oil/

[8] برگه اطلاعات انرژی: چرا نفت و گاز روسیه اهمیت دارد؟ – 21 مارس 2022

https://www.iea.org/articles/energy-fact-sheet-why-does-russian-oil-and-gas-matter

[9] همان

[10] تله زغال سنگ: چگونه سیاست‌های خود روسیه بخش صادراتی که زمانی سودآور بود را تضعیف می‌کند. – 16 جولای 2026

https://nestcentre.org/the-coal-trap/

[11] صنعت زغال سنگ در سال 2026- 17 ژوئن 2026

https://www.ossianocapital.com/blog/the-coal-that-nobody-talks-about

[12] گزارش وضعیت صنعت هسته‌ای جهان ۲۰۲۵ – 26 نوامبر 2025

https://www.worldnuclearreport.org/World-Nuclear-Industry-Status-Report-2025-HTML-version#_idTextAnchor231

[13] اتحادیه اروپا به سوخت هسته‌ای روسیه وابسته است؛ اما نه برای مدت طولانی – نوامبر 2025

https://hagueresearch.org/the-eu-is-dependent-on-russian-nuclear-fuel-but-not-for-long/

[14] Proryv

[15] Beloyarsk

[16]Akademik Lomonosov

[17] انرژی هسته‌ای در روسیه – 22 جولای 2026

https://world-nuclear.org/information-library/country-profiles/countries-o-s/russia-nuclear-power

[18] :oecd تأثیرات و پیامدهای سیاسی تجاوز روسیه علیه اوکراین بر بازارهای کشاورزی – 5 آگوست 2022

https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2022/08/the-impacts-and-policy-implications-of-russia-s-aggression-against-ukraine-on-agricultural-markets_7b4b70b4/0030a4cd-en.pdf

[19] اهمیت اوکراین و فدراسیون روسیه برای کشاورزی جهانی – 8 مارس ۲۰۲۲

https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faoweb/2022/Info-Note-Ukraine-Russian-Federation.pdf

[20] جودوسر در روسیه

https://oec.world/en/profile/bilateral-product/oats/reporter/rus

[21] نقش روسیه در بازار چاودار – فوریه 2022

https://www.agmrc.org/commodities-products/grains-oilseeds/rye-profile

[22] تأثیر حمله روسیه به اوکراین بر تجارت جهانی نیکل – آوریل 2024

https://www.usitc.gov/publications/332/executive_briefings/ebot_guberman_impact_russia-ukraine_on_nickel.pdf

[23] روسیه، پالادیوم و نیمه‌هادی‌ها – می 2022

https://www.usitc.gov/publications/332/executive_briefings/ebot_russia_palladium_and_semiconductors.pdf

[24] پلاتین: ارزیابی تأثیر برای امنیت تأمین – 2023

https://rmis.jrc.ec.europa.eu/uploads/jrc133245_briefing_platinum_final.pdf

[25] آیا روسیه در جنگ قره باغ پیروز شد؟ – 17 نوامبر 2020

https://eurasianet.org/perspectives-did-russia-win-the-karabakh-war

[26] بیانیه مشترک ایران، روسیه و ترکیه در مورد نشست بین‌المللی سوریه در آستان – 28 و 29 نوامبر 2018

https://www.mid.ru/ru/foreign_policy/international_safety/1579360/?lang=en

[27] بحران سوریه: آمریکا و روسیه بر سر توافق تسلیحات شیمیایی به توافق رسیدند. – 14 سپتامبر 2013

https://www.theguardian.com/world/2013/sep/14/syris-crisis-us-russia-chemical-weapons-deal

[28] استراتژی روسیه در جمهوری آفریقای مرکزی – 12 فوریه 2021

https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/russias-strategy-central-african-republic

[29] اجلاس روسیه و آفریقا – سنت‌پترزبورگ 28 جولای 2023

http://en.kremlin.ru/events/president/news/71826

[30] روسیه می‌گوید تولید پهپادهای FPV به ۱۵۰۰۰ فروند در روز رسیده است. – 3 ژوئن 2026

https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-06-03/russia-says-it-increased-fpv-drone-output-to-15-000-a-day

[31] اروپا با توجه به تهدید روسیه، در مورد نحوه جنگیدن خود تجدید نظر می‌کند – 29 ژوئن 2026

https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/europe-rethinks-how-it-fights-war-russian-threat-looms-2026-06-29/

[32] هند به‌تدریج در حال کاهش وابستگی خود به تسلیحات روسی است؛ و کرملین نگران است. – 13 مارس 2023

https://nationalinterest.org/blog/buzz/india-gradually-weaning-itself-off-russian-arms-kremlin-worried-ps-031326

[33] روسیه می‌خواهد جایگاه دوم خود را در فروش بین‌المللی اسلحه پس بگیرد. – 26 آپریل 2026

https://nationalinterest.org/blog/buzz/russia-wants-to-regain-number-two-spot-international-arms-sales-ps-042626

[34] چگونه روسیه یاد گرفت با جنگ پهپادی سازگار شود – 7 جولای 2026

https://www.forbes.com/sites/davidkirichenko/2026/07/07/how-russia-learned-to-adapt-to-drone-warfare/

[35] چرا «جنوب جهانی» دست از روسیه برنمی‌دارد؟ – 1 سپتامبر 2025

https://foreignpolicy.com/2025/09/01/global-south-russia-india-oil/

[36] ساخت خط لوله روسیه-چین آغاز شد.

https://www.powermag.com/construction-of-russia-china-pipeline-kicks-off/

[37] مسکوتایمز: آیا جنگ ایران سرنوشت بازی Power of Siberia 2 را رقم زده است؟ – 13 می 2026

https://www.themoscowtimes.com/2026/05/13/has-the-iran-war-sealed-the-fate-of-power-of-siberia-2-a92672

[38] قیمت «غیرممکن» گاز چین، پروژه «قدرت سیبری-۲» را به خطر می‌اندازد – 16 جولای 2026

https://www.intellinews.com/china-s-impossible-gas-price-risks-killing-off-power-of-siberia-2-455033/

[39] مسکوتایمز: آیا جنگ ایران سرنوشت بازی Power of Siberia 2 را رقم زده است؟ – 13 می 2026

https://www.themoscowtimes.com/2026/05/13/has-the-iran-war-sealed-the-fate-of-power-of-siberia-2-a92672

[40] ایسنا: تفاهم گازی بزرگ ایران و روسیه/ واردات سالانه ۵۵ میلیارد متر مکعب گاز از مسیر آذربایجان – 5 اردیبهشت 1404

https://www.isna.ir/xdTgDf

[41] مرکز تحلیل سیاست‌های اروپایی (CEPA): چرا نفتکش‌های توقیف‌شده روسی از منطقه خارج می‌شوند؟ – 17 ژوئن 2026

https://cepa.org/article/why-do-seized-russian-tankers-sail-away/

[42] سی‌ان‌ان: با توجه به تحولات اوکراین، بحرانی به سبک تنگه هرمز برای روسیه در حال شکل‌گیری است. – 15 جولای 2026

https://www.cnn.com/2026/07/15/world/russia-ukraine-sea-of-azov-intl

[43] تابستان ۲۰۲۳ نقطه عطفی در ترافیک مسیر دریای شمال است. – 8 آگوست 2023

https://goarctic.ru/work/leto-2023-goda-stanovitsya-proryvom-v-zagruzke-sevmorputi/

[44] سخنرانی در نشست سران ایران، روسیه و آذربایجان – 1 نوامبر 2017

http://en.kremlin.ru/events/president/transcripts/55985

[45] سخنرانی در کنگره سالانه اتحادیه صنعتگران و کارآفرینان روسیه – 16 مارس 2023

http://en.kremlin.ru/events/president/news/70688

[46] نشست گسترده شورای بین دولتی اوراسیا – 21 اکتبر 2022

http://government.ru/en/news/46850/

[47] آخرین نظرسنجی امور جهانی، بی‌ثباتی آمریکا به عنوان شریک را نشان می‌دهد. 11 فوریه 2026

https://www.dailyherald.com/20260211/syndicated-columnists/latest-global-affairs-survey-shows-instability-of-america-as-a-partner/