اثربخشی مقاومت در عرصه‌ی رفع تحریم‌ها

مقدمه

در طول چند دهه‌ی گذشته، تصور می‌شد تنها مسیر رفع تحریم از کانال مذاکره عبور می‌کند. از این رو تمرکز بسیاری برای شکل‌گیری مذاکرات رفع تحریم صورت می‌گرفت. اما پدیده‌ای که در روزهای آغازین جنگ رمضان رخ داد، نشان داد که رفع تحریم‌ها با استفاده از ابزار مقاومت و بهره‌گیری از راهبرد تحریم‌ناپذیری، خنثی‌سازی تحریم و دور زدن، در دسترس‌تر است. صدور معافیت‌های 30 روزه برای نفت ایران و روسیه نشان داد که ایجاد موازنه‌ی قدرت و شکستن طرح تحریم کارآمدی بسیار بالاتری در قبال رفع تحریم دارد.

معافیت تحریمی به دلیل استقامت ایران

به دنبال جنگ رمضان، افزایش شدید بهای نفت خام در بازارهای جهانی به سرعت به یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی غرب تبدیل گردید. در این میان اعمال کنترل ایران بر عبور و مرور حامل‌های انرژی در تنگه هرمز و اختلال در جریان صادرات نفت، موجب جهش مضاعف قیمت‌ها و فشار بر اقتصاد جهانی به دلیل جنگ‌افروزی متجاوزان شد.[1] در چنین شرایطی، دفتر پایش دارایی‌های خارجی آمریکا در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۰ مارس ۲۰۲۶) دو مجوز عمومی برای کاهش فشار بر عرضه نفت از طریق رفع محدود و موقت تحریم‌های ایران و روسیه صادر کرد. مجوز معافیت تحریمی مربوط به ایران، فروش، تحویل و تخلیه نفت و محصولات نفتی ایران را که تا پیش از 20 مارس بارگیری شده بودند، تا ۳۰ فروردین ۱۴۰۵ مجاز اعلام کرد.[2] این مجوز شامل خدمات لجستیکی، ایمنی خدمه، تعمیرات اضطراری و حتی واردات محدود به آمریکا می‌شود؛ مشابه مجوزهای صادرشده برای نفت روسیه، هدف اصلی این اقدام، تثبیت بازار انرژی و کاهش فشار ناشی از اختلال در تأمین جهانی نفت بوده است.

بدون شک این مسئله حاکی از آن است که مقاومت فعال در برابر سلطه جویی های آمریکا، از طریق افزایش هزینه‌ها و تبعاتی که برای غرب به دنبال دارد، موجب عقب نشینی دشمن از جنبه‌های مختلف در برابر کشورمان می گردد. صدور این گونه معافیت‌های تحریمی، یکی از نتایج این امر است. لذا معافیت یادشده، نه تنها برای محموله‌های ایرانی، بلکه در کنار مجوزهای مشابه برای روسیه، نشان‌دهنده آن است که سیاست فشار حداکثری در شرایط واقعی جنگ و مقاومت، کارایی خود را از دست می‌دهد؛ بنابراین اگر مقاومت تهران ادامه یابد، آمریکایی‌ها تحریم‌های بیشتری را به صورت داوطلبانه غیرفعال کرده و مجوز‌های دیگری نیز برای خرید نفت از ایران و روسیه صادر خواهد نمود. حتی در صورت تشدید فشارها، ممکن است آمریکایی‌ها تصمیم بگیرند که فروش نفت ایران را بدور از هر سازوکار مالی وابسته به غرب بپذیرند تا به هر شکل ممکن عرضه‌ی نفت را ولو به شکل نمادین و نظری، تسهیل نمایند؛ چرا که اکنون برای واشنگتن، صرف عرضه فیزیکی نفت برای تثبیت بازارها اهمیت بیشتری دارد تا تسلط آمریکا بر‌ سازوکارهای تسویه مالی. شایان توجه است که ظاهراً در متن مجوز عمومی مربوط به ایران، هیچ محدودیتی برای فرآیند انتقال وجوه یا تسویه مالی ذکر نشده و هیچ ارجاعی به سازوکارهای غربی وجود ندارد. این سکوت حقوقی، فروش و تسویه مربوط به نفت ایران را حتی خارج از چارچوب‌های مالی غربی ولو به صورت نظری ممکن در نظر می‌گیرد.

فشار تقاضا-قیمت و معافیت نفت روسیه

تنها پس از یک هفته از شروع آغاز جنگ و اختلال در ترافیک تنگه‌ی هرمز، بازار نفت دچار شوک شدیدی شد. این شوک دارای دو بال بود، افزایش قیمت و کمبود عرضه. بدین ترتیب در درون آمریکا این سوال مطرح شد که چگونه می‌توان با این شوک مقابله کرد. در این بین یکی از رویکردهای آمریکا برای کنترل بازار، ورود نفت روسیه بود. هرچند مسکو پیش از این با استفاده از ابزارهای دور زدن تحریم همچون ناوگان سایه نفت خود را به فروش می‌رساند، اما معافیت نفتی روسیه پالس مثبتی به بازار می‌داد که شوک قیمتی را کاهش می‌دهد. همچنین که به خریداران همچون اجازه‌ی تنفس در فضای سخت بازار داد.

در برهه‌ی هفته‌ی اول جنگ، قیمت نفت با سرعت در حال افزایش بود. در ۹ اسفند ۱۴۰۴، قیمت نفت برنت بر روی ۷۲ دلار قرار داشت. این رقم در روزهای بعدی افزایش یافت به شکلی که در روز دوازدهم اسفند به عدد ۸۱ دلار و در چهاردهم اسفند عدد ۸۵ دلار را ثبت کرد و تا روز شانزدهم اسفند به ۱۰۰ دلار نیز رسید. در نتیجه شیب تندی را در قیمت نفت شاهد بودیم. در این بین آمریکا با صدور معافیت نفت روسیه به هند، در روز پنجم مارس اولین معافیت نفتی جنگ رمضان را صادر کرد.[3]

این اقدام با دو هدف انجام گرفت. نخست جلوگیری از حرکت هند به سمت خرید نفت روسیه از طریق ناوگان سایه و دیگری با هدف کنترل قیمت در بازار. از این رو هند که تحت فشار بالایی برای تامین انرژی قرارداشت، به سرعت اقدام به خرید نفت روسیه نمود. در کمتر از یک هفته هند ۵۰ درصد خرید نفت خام از روسیه را افزایش داد و از ۸۰۰ هزار بشکه در روز به ۱.۵ میلیون بشکه در روز رسید.[4] حتی در یک مورد پالایشگاه ریلیانس که در سال گذشته به دلیل خرید نفت از روسیه تحت تحریم اتحادیه اروپا و انگلیس قرار گرفته بود، 6 میلیون بشکه نفت روسیه را خریداری نمود.[5] این اقدام هرچند در ابتدا توانست قیمت نفت را حتی تا ۸۷ دلار کاهش دهد اما ظرف 2 روز، یعنی در روز 21 اسفند ۱۴۰۴ مجددا به سطح ۱۰۰ دلار بازگشت. در نتیجه معافیت دیگری صادر شد تا قیمت نفت را کنترل کند.

دومین معافیت نفتی آمریکا به روسیه در طول جنگ اخیر، با عنوان «مجوز عمومی 134»، معافیت سراسری خرید نفت روی آب روسیه بود.[6] برخلاف معافیت قبلی، این مجوز عمومی تنها به هند محدود نبود و به تمامی خریداران اجازه‌ی خرید نفت از روسیه را می‌داد. اقدامی که نشان داد بازار انرژی و کنترل تبعات جنگ ارشمندی بالایی برای دولت ترامپ داشته است. این اقدام اما نتوانست تاثیر چندانی بر بازار بگذارد و قیمت نفت برنت طی چهار روز (21 الی 25 اسفند ۱۴۰۴) از ۱۰۰ دلار به ۹۶ دلار کاهش یافت و مجددا سیر صعودی آن آغاز شد و رکورد ۱۰۵ دلار را ثبت نمود. در تاریخ ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ وزارت خزانه داری آمریکا طی «مجوزعمومی 134a» مجوز عمومی پیشین را اصلاح کرد.[7]

جزئیات کلیدی معافیت‌های روسیه

برخلاف عمده‌ی تصورات نسبت به معافیت‌های صادر شده، تمامی نفت روسیه از تحریم‌ها معاف نشدند. این مجوز عمومی تنها شامل نفتی می‌شود که بر روی آب قرار دارند. در مجوز هند، تنها محموله‌های نفتی و فرآورده‌های نفتی‌ای مجاز شمرده شدند که قبل از از ساعت 12:01 روز 5 مارس بارگیری شده‌اند.[8] در مجوز سراسری نیز محموله‌هایی که مجاز شمرده شدند که قبل از ساعت 12:01 روز 12 مارس بارگیری شده‌اند.[9] همچنین که معافیت تنها شامل خرید و فروش نمی‌گردد و تمامی نیازهای معامله از جمله «معاملات اتفاقی و ضروری برای فروش، تحویل یا تخلیه نفت خام یا فرآورده‌های نفتی از مبدا فدراسیون روسیه» نیز معاف هستند

همچنین هر دو معافیت، از تحریم ناوگان سایه عقب نشینی نمودند. در هر دو معافیت به طور مستقیم و آشکار اشاره شده است که معاملات فوق‌الذکر «از جمله (با) کشتی‌های مسدود شده» نیز مجاز هستند. اقدامی که نشان دهنده‌ی شکست طرح تحریم «ناوگان سایه» است. همچنین که نشان می‌دهد به دلیل کمبود نفتکش‌ها و مشکلات ناشی از صنعت بیمه، ورود «ناوگان سایه» به حمل‌ونقل حیاتی تلقی شده. قابل ذکر است که اکنون ۲۱۱ نفتکش در تنگه‌ی هرمز متوقف شده‌اند.[10]

نکته‌ی دیگری که در معافیت‌های مذکور مورد توجه است، عدم اشاره به سازوکارهای مالی تصفیه است. برخلاف ایران، روسیه همچنان تحت تحریم‌های پولی و بانکی کامل قرار نگرفته است. از سویی صدور این مجوز ریسک معاملات را کاهش می‌دهد. با این حال روسیه در سال‌های گذشته سیستم‌های تصفیه‌ی مالی مستقلی را شکل داده است که دسترسی غرب را محدود و سیستم‌های تحت کنترل آمریکا و اروپا را دور می‌زند. در نتیجه می‌تواند از این زیرساخت مالی برای جابه‌جایی پول حاصل از فروش استفاده نماید.

جمع‌بندی

ناچاری آمریکا برای صدور معافیت‌هایی در قبال نفت ایران و روسیه هرچند با هدف کنترل بازارهای نفت بوده است، اما نتیجه‌ی مقاومت و معادله‌ای است که ایران در طول جنگ رمضان و به خصوص با اعمال حاکمیت بر تنگۀ هرمز نشان داد. این امر موجب شد با افزایش فشار بر منافع آمریکا و متحدانش و از سویی ناتوانی آمریکا برای جبران خسارات ناشی از آن، واشنگتن تصمیم سختی برای صدور مجوزهای عمومی صادر نماید.

این الگو به عنوان تجربه‌ی موفق رفع تحریم دو نکته‌ی اساسی را در خود جای داده است. نخست این که برخلاف مذاکره که بارها نیز امتحان شده است، تجربه‌ی مقاومت توانست رفع تحریم را ولو به صورت موقتی، اما کاملا برخلاف میل آمریکا بدست آورد. دوم این نکته که ایجاد زیرساخت‌های مستقل و نبود وابستگی به طرف آمریکایی، می‌تواند الگویی اثبات شده برای رفع تحریم باشد.

منابع

[1] تارنمای بی‌بی‌سی، با ورود جنگ ایران به پنجمین هفته، قیمت نفت از ۱۱۵ دلار فراتر رفت و سهام آسیا کاهش یافت، 30 مارس 2026

https://www.bbc.com/news/articles/cz905eyjznno

[2] دفتر پایش دارایی‌های خارجی آمریکا، صدور مجوز تحویل و فروش نفت خام و فرآورده‌های نفتی با منشأ ایرانی بارگیری شده در کشتی‌ها از تاریخ 20 مارس 2026، 20 مارس 2026

https://ofac.treasury.gov/media/935376/download?inline

[3] معافیت 30 روزه به هند برای خرید نفت روسیه – 5 مارس 2026

https://ofac.treasury.gov/media/935101/download?inline

[4] افزایش 50 درصدی جریان نفت روسیه به هند – 11 مارس 2026

https://timesofindia.indiatimes.com/business/international-business/russian-oil-inflows-to-india-rise-50-as-middle-east-conflict-stalls-hormuz-shipments/articleshow/129470773.cms

[5] ریلیانس هند 6 میلیون بشکه نفت روسیه را خرید. – 9 مارس 2026

https://www.reuters.com/business/energy/indias-reliance-buys-6-mln-barrels-russian-oil-march-sources-say-2026-03-09/

[6] معافیت سراسری 30 روزه برای خرید نفت روسیه «مجوز عمومی 134» – 12 مارس 2026

https://ofac.treasury.gov/media/935191/download?inline

[7] معافیت سراسری 30 روزه برای خرید نفت روسیه «مجوز عمومی 134a» – 19 مارس 2026

https://ofac.treasury.gov/media/935371/download?inline

[8] “… this general license, all transactions prohibited by the above-listed authorities that are ordinarily incident and necessary to the sale, delivery, or offloading of crude oil or petroleum products of Russian Federation origin loaded on any vessel, including vessels blocked under the above listed authorities, on or before 12:01 a.m. eastern standard time, March 5, 2026 are authorized through 12:01 a.m. eastern daylight time…”

[9] “… this general license, all transactions prohibited by the above-listed authorities that are ordinarily incident and necessary to the sale, delivery, or offloading of crude oil or petroleum products of Russian Federation origin loaded on any vessel, including vessels blocked under the above listed authorities, on or before 12:01 a.m. eastern standard time, March 5, 2026 are authorized through 12:01 a.m. eastern daylight time…”

[10] حدود ۱۹۰۰ کشتی در اطراف تنگه هرمز سرگردان هستند. – 26 مارس 2026

https://www.aa.com.tr/en/middle-east/around-1-900-vessels-remain-stranded-around-strait-of-hormuz/3880008